001 Franz Ferdinand en een veerboot in last (28 juni 1914)

Franz Ferdinand

 

In English

De eerste schoten van de Eerste Wereldoorlog vallen in Sarajevo. Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie vallen ten prooi aan Servisch nationalisme. De wraakexpeditie van Oostenrijk-Hongarije zal ontaarden in een wereldbrand.

28 juni 1914 is de dag waarop het verhaal van de Eerste Wereldoorlog aanvangt. Voor Serviërs is 28 juni een datum met een veel oudere geschiedenis. Diep verscholen in de tijd, op 28 juni 1389, moest een Servisch leger het afleggen tegen dat van het Ottomaanse Rijk. De Slag bij Kosovo Polje, het Merelveld, sloeg in de Servische ziel een wond, die is blijven schrijnen.

Franz Ferdinand had in 1914 dus beter een andere dag uit kunnen kiezen voor zijn bezoek aan Sarajevo, de weinig bekende hoofdstad van Bosnië-Herzegovina, waar sinds eeuwen moslims, Kroaten én Serviërs samen moeten leven. Franz Ferdinand draagt de titel van aartshertog. Hij is de toekomstige keizer van Oostenrijk-Hongarije, het rijk waartoe sinds zes jaar ook Bosnië-Herzegovina behoort, tot ergernis van rechtgeaarde Serviërs. Een bezoek aan Sarajevo op 28 juni – het is al met al een affront.  Het zal Franz Ferdinand ook niet goed bekomen. Het eerste schot van de Eerste Wereldoorlog valt op 28 juni 1914, al kan niemand dan al die reikwijdte overzien.

Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie vieren ook nog eens hun trouwdag vieren op die 28e juni. Ze zitten naast elkaar in een open auto, als een jonge Bosniër Gavrilo Princip zijn Servische natie een dienst meent te moeten bewijzen. Princip komt vooral voor Franz Ferdinand, in wie hij de onderdrukker van het Servische volk ziet. De tweede kogel is voor de provinciegouverneur Oskar Potiorek, die ook in de auto zit. Maar dat doel mist Princip. Hij raakt wel per ongeluk Sophie in het onderlijf. Op de achterband zegt ze nog tegen haar man: ‘In godsnaam. Wat is er toch gebeurd?’ Dan stort ze in, tussen de knieën van haar man.

Hij, na haar getroffen in de halsslagader, stamelt: ‘Sopherl! Sopherl! Stirb nicht! Bleibe am Leben für unsere Kinder.’ Terwijl de aartshertog zelf het bewustzijn aan het verliezen is, laat ie nog verschillende keren weten dat het allemaal wel meevalt. ‘Es ist nichts, es ist nichts, es ist nichts….’ Maar de aartshertog vergist zich deerlijk. In de residentie van de gouverneur wordt van beide echtelieden de dood vastgesteld.

***

Terug naar de ochtend van 28 juni 1914, als de wereld er nog heel anders uitziet. Aartshertog Franz Ferdinand is de man die de stokoude keizer van de Oostenrijks-Hongaarse dubbel-monarchie op gaat volgen. De aanstaande keizer staat te boek als een hervormer. En in het vermolmde Wenen gruwelt menigeen bij de gedachte dat voor Oostenrijkers en Hongaren de status quo zijn einde nadert.

Franz Joseph, de keizer, is bijna 84. Hij zal het dus menselijkerwijs niet al te lang meer maken. Piep is Franz Ferdinand van Oostenrijk-Este, zoals zijn titel luidt, op z’n 50e ook niet meer.  De helft van zijn leven loopt hij al warm voor de troon. In 1889 heeft kroonprins Rudolf zelfmoord gepleegd. Rudolf was de enige zoon van keizer Franz Joseph en diens betoverende, zij het neurotische echtgenote Elisabeth, beter bekend als Sissi.

De vader van Franz Ferdinand kwam daarna als oudste broer van de keizer in beeld, maar senior bedankte al snel voor de erfelijke eer. Franz Ferdinand ziet zich aldus voor de taak gesteld om de traditie van de Habsburgers als het centrale vorstenhuis van Europa voort te zetten. Een hele opgave, want zo florissant ziet de toekomst voor het hof in Wenen er niet uit. Het piept en knarst aan alle kanten in het Habsburgse rijk, met al zijn etnische bevolkingsgroepen. Maar Franz Ferdinand lijkt onder dat vooruitzicht niet zwaar gebukt te gaan. Reizend en jagend lijdt hij een gepassioneerd leven. Het wordt beweerd dat hij in zijn leven zo’n vijfduizend herten eigenhandig heeft omgelegd.

Ondertussen bereidt hij zich wel degelijk consciëntieus voor op zijn taak, omringd door adviseurs in de militaire kanselarij van slot Untere Belvedere. Franz Ferdinand maakt zich sterk voor een modernisering van het leger en een uitbouw van de marine. Oostenrijk-Hongarije moet van hem zijn plaats op het wereldtoneel terug zien te veroveren, maar eerst dient het binnenlands orde op zaken te stellen. Franz Ferdinand gaat niet mee in de oorlogszucht die chef-staf Conrad von Hötzendorf met name ten opzichte van het ambitieuze koninkrijk Servië etaleert. Zijn hervormingsdrang levert hem een liberaal imago op, maar wie beter kijkt herkent in Franz Ferdinand een reactionair, die de monarchie stevig wil verankeren in een aristocratische bedding – met de zegen van zijn katholieke God erbij.

Hij is een tijdlang genegen geweest om de Slavische ingezetenen van het keizerrijk hun eigen status te geven naast de Oostenrijkers en de Hongaren, maar in het laatste jaar van zijn leven neigt hij naar een ‘Verenigde Staten van Groot Oostenrijk’, bestaande uit vijftien lidstaten. De gelijkgeschakelde Magyaren wantrouwt hij in elk geval zeer. Hun nationalistische sentimenten ziet hij als een bedreiging voor de dynastie. Franz Ferdinand kan het niet verdragen als in zijn omgeving Hongaars wordt gesproken.

De historicus Michael Freund heeft Franz Ferdinand ‘een man van ongeïnspireerde energie’ genoemd, ‘duister in zijn voorkomen en emoties, een aura van vreemdheid uitstralend en een schaduw werpend van geweld en meedogenloosheid.’ Een tijdgenoot, de Oostenrijkse schrijver en satiricus Karl Kraus, observeerde dat Franz Ferdinand niet het type was dat een ander groette: ‘Hij voelde geen aandrang om zich te begeven naar het nog niet verkende terrein dat ze in Wenen hun hart noemen.’

Zijn eigen hart is in 1895 gestolen door ene Sophie Chotek. Als hertogin van Hohenberg is ze van tamelijk lage komaf: afgegleden Tsjechische aristocratie. Keizer Franz Joseph, toch al niet zo gesteld op zijn eigenzinnige neef, wil niks weten van de relatie. Een Habsburgse keizer in spe, die behoort met een dame van zijn stand aan te komen.

De ruzie tussen de keizer en zijn troonopvolger loopt zo hoog op dat Wilhelm II van Duitsland en Nicolaas II van Rusland hun evenknie in Wenen oproepen wat in te schikken. In 1899 stemt Franz Joseph dan maar in met een echtverbintenis, maar het moet van hem wel een morganatisch huwelijk zijn. Kinderen uit zo’n huwelijk ‘met de linkerhand’ moeten zich tevreden stellen met de rang van de laagste huwelijkspartij. Met andere woorden: Franz Ferdinand zal bij zijn Sophie geen troonopvolger kunnen verwekken. En bij officiële gelegenheden zal Sophie ook haar plaats moeten weten: ergens achteraan.

De entourage van de keizer, inclusief de twee broers van Franz Ferdinand, ziet erop toe dat de ‘dynastieke discipline’ geëerbiedigd wordt. Alfred, de tweede prins van Montenuovo, laat als Oberhofmeister geen kans voorbij gaan om Sophie de waardigheid van het Habsburgse hof te ontzeggen. Franz Ferdinand haat hem erom. Sophie laat alle beledigingen op waardige wijze over zich heen komen. Haar sereniteit steekt af tegen de impulsieve inborst van haar man.

Omdat Bosnië-Herzegovina een Reichsland is, mag Sophie de 28e juni 1914 voor de verandering wel naast haar man plaatsnemen. Franz Ferdinand komt in Bosnië de troepen inspecteren, een taak die hij al enkele jaren vervult. Voor de Serviërs is dat een veeg teken. De spanning tussen het kleine koninkrijk Servië en de grote Donau-monarchie van de Habsburgers is al jaren om te snijden. Bosnië is het brandpunt. In de legermanoeuvres daar herkennen Serviërs het teken dat Oostenrijk-Hongarije op het punt staat binnen te vallen en naar Belgrado op te stomen.

Vandaag, in Sarajevo, staat dat in elk geval niet op het programma. Wel een bezoek aan het stadhuis, een toespraak van de burgemeester, de opening van het nieuwe gebouw van het staatsmuseum, een lunch in de Konak (de oude Turkse vesting), en een bezoek aan de moskee en de bazaars. Het moet dus een mooi dagje worden. Sophie heeft daar in elk geval vertrouwen in. ‘Overal waar we hier kwamen, zijn we zo vriendelijk behandeld – ook door alle Serviërs – met zo veel hartelijkheid en ongeveinsde warmte’, heeft ze een dag voor ze naar Sarajevo vertrokken nog laten weten.

Maar dan. Als Franz Ferdinand en zijn Sophie over de Appel-Kai rijden klinkt een doffe knal. De jonge typograaf Nedeljko Cabrinovic heeft een bom naar de auto van de aartshertog geworpen. Het is een samenzwering. Ze zijn met z’n zevenen: Cabrinovic, Princip en nog vijf anderen. De bom van Cabrinovic mist zijn doel. Hij rolt van het vouwdak van de auto af, nadat Franz Ferdinand met z’n hand een afwerend gebaar heeft gemaakt ter bescherming van zijn Sophie. In de auto erachter krijgen twee adjudanten daardoor wel de volle laag. Bomsplinters verwonden ook verschillende omstanders.

Meer verontwaardigd dan geschrokken besluit Franz Ferdinand zijn bezoek gewoon voort te zetten. In het stadhuis krijgt de burgemeester nog een snauw van hem. ‘Ik kom hier naar Sarajevo en ik krijg bommen naar me toegeworpen. Het is schandalig.’ Sophie sust ‘m, waarna Franz Ferdinand nog moet hebben gemompeld: ‘We kunnen nog een paar kogels verwachten.’

Als Franz Ferdinand besluit de gewonden van de bomaanslag in het ziekenhuis te bezoeken, maar de auto moet keren om de juiste weg te vinden, ziet Gavrilo Princip langs de kant zijn kans schoon. Hij zal met een pistool het werk van zijn makker afmaken. In Wenen kan de oude Franz Joseph, een plichtsgetrouwe maar fossiele monarch, opgelucht ademhalen. De toekomst van zijn dynastie ziet er zonder die balsturige Franz Ferdinand weer wat fraaier uit.

Dood moet Sophie nog steeds haar plaats weten. Haar lijkkist staat op een lager voetstuk dan die van haar man. Er liggen twee handschoenen op en een waaier, als herinnering aan haar bescheiden status van hofdame. Buitenlandse vorsten worden voor de uitvaart niet uitgenodigd.

Bij leven had Franz Ferdinand al bepaald dat hij en zijn Sophie niet bijgezet zouden worden in de Weense Kapuzinergruft, waar alle hooggeplaatste Habsburgers eeuwig mogen rusten. Hij liet een eigen crypte, ‘licht en luchtig’, bouwen in hun paleis bij Artstetten. Met de trein worden de levenloze lichamen in het holst van de nacht weggevoerd uit Wenen, naar het landgoed van de twee. Bij Pöchlarn moeten ze met een veerboot de Donau over. Het onweert. Weinig scheelt het of de veerboot slaat om.

***

‘Sopherl! Sopherl! Stirb nicht! Bleibe am Leben für unsere Kinder.’Een terechte zorg, want de Habsburgse familie zal zich weinig aantrekken van de drie weeskinderen. Een jachtvriend van Franz Ferdinand neemt hun opvoeding over. En als de nationaal-socialisten in Duitsland en Oostenrijk aan de macht komen, worden de kinderen van Franz Ferdinand en Sophie veiligheidshalve weggestopt in het concentratiekamp Dachau.

 

 

Advertisements

8 thoughts on “001 Franz Ferdinand en een veerboot in last (28 juni 1914)

  1. Proficiat met de eerste uitzending!
    Het luistert heel makkelijk. Een aanrader voor elke WO1 geinteresseerde.

  2. Beste Tom,

    Met veel genoegen heb ik al wat afleveringen van Sterke geschiedenis geluistert en nu ook naar de afleveringen over De Grote Oorlog. Ben zelfs vandaag naar de witte boekenmarkt gespurt om ook ouderwets wat te lezen en te kijken. Buitengewoon leuk 🙂 en ik blijf tot het einde luisteren.

  3. Al jarenlang struin ik het front van weleer af. Niet vermoedend dat een dorpsgenoot, één straat verderop nota bene, dezelfde fascinatie heeft. Klasse deze site! Een industrieel gevoerde oorlog, terugbrengen naar een menselijke maat! Het maakt het leed, wat geleden is en ook wel wordt genaamd de literaire oorlog er niet minder gruwelijker om, maar wel persoonlijker. Mede door gebrek aan communicatiemiddelen en de toen heersende Victoriaanse moraal blijft het echter een pijnlijke en ook gruwelijke periode. De kiem en het prille begin van de propaganda en ook de oorlogsjournalistiek werd toen gelegd, het publiek wist in aanvang eigenlijk van niets en pas gaande de tijd werden de gruwelijkheden en ook de zinloosheid van deze waanzin pas echt duidelijk! Mede dankzij de media, de Spaanse griep en de Amerikanen. Ga zo door Tom, opdat we weet hebben hoe het zat en zit, wellicht leren we ervan, alhoewel?

  4. An excitable and anachronistic portrayal that gets the gist of what took place but is full of errors. The Black Hand were a terrorist group, Princip a member. Shown a cutting of the visit of Franz Ferdinand he looked for support and backing and received it. His marksmanship was poor. The reason why Franz Ferdindand’s car took a wrong turn is well documented – a change to the destination after visiting the Town Hall had been agreed but the driver not told. The car had no reverse! It had to stop and be pushed to get it back to the Quai d’Appel. Far from having a sandwhich, a ludicrous invention, Princip was waiting near to his allocated spot to have a second chance at his assassination attempt.

  5. Ik heb net dit artikel gelezen. Het is al even geleden dt het gepubliceerd is, maar nu de gebeurtenissen van de Groote Oorlog exact 100 jaar geleden gebeurd zijn, ga ik deze site met plezier wekelijks bezoeken.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s