003 Leopold Graf von Berchtold en de stok om mee te slaan (zondag 12 juli 1914)

Leopold Graf von Berchtold

Wat een brandje op de Balkan had kunnen blijven, wakkerde de Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken aan tot een wereldwijd inferno. Shame on you: Leopold Graf von Berchtold.

In de julicrisis van 1914, die zich na de moordaanslag op Franz Ferdinand ruim een maand voortsleept, speelt Graf Leopold Berchtold von und zu Ugarschitz, Fratting, und Pullitz in Oostenrijk-Hongarije een cruciale rol. Heeft de minister van Buitenlandse Zaken zich laten ophitsen door de oorlogspartij in zijn land? Is hij zich ten volle bewust van de gevaren van een strafexpeditie tegen Servië? Het ultimatum dat uiteindelijk aan Servië wordt voorgelegd draagt in elk geval de handtekening van Berchtold. Het brandje in Sarajevo wordt aldus tot een wereldwijd inferno aangewakkerd.

De charmante Berchtold is van hoge, aristocratische komaf. Zijn voorgeslacht wortelt in Tirol. Aan een eerdere Graf Leopold Berchtold is in 1859 een biografie gewijd onder de pakkende titel ‘Der Menschenfreund’. Met Germaans, Tsjechisch, Slowaaks en Hongaars bloed in de aderen staat de jongere Graf Leopold Berchtold voor de multiculturele Donau-monarchie zelf. Hij heeft een verfijnde smaak. Zijn hart lijkt ook eerder naar de kunsten, de literatuur en de paardenrennen dan naar de politiek uit te gaan. Als een van de rijkste mannen in het keizerrijk hij het, carrièrediplomaat zijns ondanks, tot ambassadeur in St. Petersburg gebracht. Hij was in zijn Russische periode een warm voorstander van een ontspannen relatie met het tsarenrijk, maar Berchtold heeft er niet het inzicht aan overgehouden dat nodig is om in juli 1914 de angel uit het conflict te halen. Die angel is de Germaans-Slavische tegenstelling.

Onder de handen van Berchtold, wat bangelijk van karakter, lopen de zaken op de Balkan in de zomer van 1914 uit de rails. Al is Rusland niet door een verdrag gebonden om Servië in geval van een oorlog te hulp te snellen, toch mag het kleine koninkrijk op de Balkan zich gesteund voelen door de grote Slavische broer. Berchtold moet dat als geen ander beseffen, maar toch denkt hij de Serviërs op de knieën te kunnen krijgen zonder bemoeienis van de Russen. In februari 1913 is hij ook nog door de Duitse kanselier Theobald von Bethmann Hollweg gewaarschuwd voor escalatie op de Balkan: ‘Volgens mij zou het een vergissing met ontzettend verstrekkende gevolgen zijn als wij met geweld een oplossing zouden proberen te forceren.’ Achter Rusland staat immers ook Frankrijk.

***

Voor een goed begrip van de rivaliteit tussen Rusland en Oostenrijk-Hongarije moeten we terug naar september 1908. Plaats van handeling: kasteel Buchlau, in hedendaags Tsjechië. Kasteelheer is Leopold Graf Berchtold. In het grootste geheim ontvangt hij de ministers van Buitenlandse Zaken van Rusland en Oostenrijk-Hongarije. Alois Lexa von Aerenthal en Alexander Izvolski heten ze. Aerenthal, de Oostenrijker, is de sluwste. Hij ontfutselt Izvolski de toezegging dat Rusland een Oostenrijkse annexatie van Bosnië en Herzegovina zal laten passeren. In ruil daarvoor belooft Aerenthal steun aan de Russische claim om via de Dardanellen toegang tot het warme water van de Middellandse Zee te krijgen, zonder aan de status van Constantinopel te tornen. Het is hét grote verlangen van de Russen sinds eeuwen: een vrije doorgang naar de wereldzeeën.

In de marge van de besprekingen, die zonder verslaglegging afgesloten worden en daarom achteraf ruimte voor uiteenlopende interpretaties bieden, laat Aerenthal ook ruimte voor expansie van Servië en Montenegro op de Balkan, in het geval die twee kleine staten de annexatie van Bosnië-Herzegovina accepteren. Wenen laat er geen gras over groeien. Daags nadat Bulgarije zich formeel onafhankelijk van het Ottomaanse Rijk heeft verklaard, voegt Oostenrijk-Hongarije Bosnië en Herzegovina toe aan zijn grondgebied. In Wenen wordt dat gezien als slechts een formalisering van wat in 1878 het Verdrag van Berlijn al had bepaald: het bestuur over de Ottomaanse provincie kwam dat jaar bij Oostenrijk-Hongarije te liggen.

Het inpalmen van Bosnië-Herzegovina zorgt dertig jaar later voor internationale spanningen. De verontwaardiging is het grootst in het aanpalende Servië. Het zelfbewuste koninkrijk ziet door de annexatie zijn weg naar de Adriatische Zee geblokkeerd. Het mobiliseert zijn troepen en wendt zich in zijn nood tot Rusland, de grote broer. Maar die geeft in de geest van Buchlau prioriteit aan de eigen agenda: een vrije doortocht van de Zwarte via de Egeïsche naar de Middellandse Zee. Arme Izvolski. Zijn gentleman’s agreement met Aerenthal blijkt boterzacht. Oostenrijk-Hongarije laat de Russen op het internationaal toneel in de kou staan. Vooral de Britten hechten er stiekem aan dat het barbaarse Rusland van warm water verstoken blijft.

Er is één land dat zich openlijk níet heeft uitgesproken tegen de annexatie van Bosnië-Herzegovina: Duitsland. In die zin lijkt de Bosnische Crisis van 1908, met zijn Germaanse broederband, op een generale repetitie van de Eerste Wereldoorlog. Maar eerst zullen er nog twee oorlogen op de Balkan worden gevoerd, die van 1912 en die van 1913.

In de Eerste Balkan Oorlog moet het Ottomaanse Rijk, dat als de ‘Zieke Man van Europa’ bekend staat, het opnemen tegen een Liga van Balkanstaten: Servië, Montenegro, Bulgarije en Griekenland. De Turken leggen het af en moeten zich terugtrekken uit Europa. Maar daarna raken de zegevierende Balkanstaatjes het onderling niet eens, met name over Macedonië. In de wirwar die daarop volgt weten de Ottomanen zich terug te vechten, maar betekenisvoller is de sterkere positie op de landkaart die Servië na het optrekken van de mist inneemt. Het pas gecreëerde Albanië mag dan de weg naar de Adriatische Zee voor de Serviërs afsluiten, de contouren van een Zuid-Slavische staat op de Balkan nemen duidelijk vorm aan.

Dát is vooral een flinke tegenvaller voor de Oostenrijks-Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken, die inmiddels Leopold Graf Berchtold heet. Berchtold heeft sowieso al moeite om in de voetsporen te treden van zijn sluwe voorganger, de in 1912 overleden Aerenthal, op wie keizer Franz Joseph blind had vertrouwd.

In het hart van Europa rammelen de Slaven aan de poort van Oostenrijk-Hongarije. Berchtold heeft in 1914 onder andere te kampen met pro-Russische sentimenten onder de Oekraïenstalige Roethenen. Aan de Oostenrijkse premier Karl von Stürgkh schrijft hij in juni 1914: ‘Het is geen overdrijving als ik zeg dat onze betrekkingen met Rusland , die van zo’n groot belang zijn, in de toekomst zullen worden bepaald door de vraag of wij erin slagen de russificatie van de Roethenen te voorkomen.’ Maar daar vergist Berchtold zich: het Russisch gevaar zal diezelfde maand nog uit de Servische hoek komen.

Op 28 juni 1914 durven Servische terroristen het zelfs aan de troonopvolger van de Habsburgers uit de weg te ruimen. Berchtold, die bij de eerdere crises op de Balkan nog een weifelende indruk heeft gemaakt, weet dat hij de Serviërs deze keer niet weg mag laten komen. De aanslag op Franz Ferdinand, in wie Berchtold binnen de veelkoppige besluitvormingsstructuren van de Habsburg Monarchie een machtige bondgenoot heeft gehad, is de ideale gelegenheid om het gevaar van Servië te bezweren. Het kleine koninkrijk lijkt immers hard op weg om, naar analogie van de Italiaanse eenwording, tot het ‘Piedmont van de Zuid-Slaven’ uit te groeien.

Berchtold voelt daarbij de hete adem in z’n nek van haviken als Conrad von Hötzendorf, chef van de generale staf van het leger. Die was het liefst daags na de aanslag al Servië binnengevallen. Maar er zijn ook gematigde krachten, met name graaf Tisza, de premier van Hongarije. Tisza waarschuwt de oude keizer Franz Josef nog voor de ramkoers die Berchtold volgt. Maar uiteindelijk zal ook Tisza op 14 juli instemmen met het ultimatum dat Berchtold de Serviërs negen dagen later gaat voorleggen. Aan dat ultimatum is een blanco cheque van de Duitse keizer voorafgegaan. Wenen weet zich op weg naar Belgrado geruggensteund door Berlijn.

Het pakket van tien eisen dat Oostenrijk-Hongarije in Belgrado bezorgt, laat zich lezen als een opzichtige poging tot het creëren van een casus belli. Servië gaat, voor het verstrijken van de strakke deadline van slechts twee etmalen, diep door de knieën. Het antwoord op het ultimatum, voorzien van een appendix met de resultaten van het politieonderzoek naar de aanslag in Sarajevo, is een diplomatiek hoogstandje. Ootmoedig zegt Belgrado toe om een eind te maken aan vijandige uitingen aan het adres van Oostenrijk-Hongarije. Het wil daartoe ook nauw samenwerken met Wenen. Aan de smokkel van wapens en explosieven tussen Servië en Oostenrijk-Hongarije zal ook een eind worden gemaakt.

Maar één voorwaarde kan Servië als soevereine staat niet inwilligen. Dat is de eis van Oostenrijk-Hongarije om in Servië zelf op zoek te gaan naar de samenzweerders achter de aanslag. Die regelrechte inbreuk op de eigen jurisdictie van Belgrado, is de stok waarmee Berchtold Servië weet te slaan. Wenen verklaart Belgrado op 28 juli de oorlog – met alle desastreuze gevolgen van dien. De bemiddelingspoging van de Britse minister van Buitenlandse Zaken, Sir Edward Grey, komt te laat.

De oorlogsverklaring komt voor velen als een donderslag bij heldere hemel. De aanslag op Franz Ferdinand is al een maand geleden. Europa was overgegaan tot de orde van de dag. In Frankrijk, bijvoorbeeld, stonden de voorpagina’s van juli vol met verhalen over de rechtszaak tegen ene Henriette Caillaux. Ze is de vrouw van de minister van Financiën, die in politieke problemen is gekomen door artikelen in Le Figaro. Henriette heeft in maart 1914 haar man gewroken door de directeur van die krant in koelen bloede neer te schieten. Half juli staat ze terecht. Dát, en niet het uitbreken van een oorlog die wel eens de hele wereld zou kunnen omspannen, domineert het nieuws in Frankrijk.

***

Berchtold heeft de oorlog politiek niet overleefd. In januari 1915 al weet graaf Tisza keizer Franz Joseph ervan te overtuigen dat zijn minister van Buitenlandse Zaken maar een besluiteloos type is. Hij is er niet in geslaagd om Italië aan de zijde van Oostenrijk te krijgen. Rome heeft daarvoor de nodige territoriale eisen aan Wenen gesteld. Aanvankelijk zette Berchtold zich schrap tegen concessies in de Trentino, maar onder Duitse druk is hij daarop teruggekomen. Om aan een oorlog met Italië te ontkomen adviseert hij zijn collega’s om ook delen van de Albanese kustlijn op te geven. Behalve Tisza wil ook chef-staf Conrad van Hötzendorf daar niet van weten.

Berchtold verdwijnt van het centrum van de macht, het Ballhausplatz in Wenen, naar de achtergrond. In 1916 wordt hij aan het Weense hof aangesteld als Obersthofmeister. Later mag hij de nieuwe keizer Karl als Oberstkämmerer nog van advies gaan dienen. In 1942 sterft Berchtold in Hongarije, 79 jaar oud. De man die ziende blind de schop ter hand nam om het massagraf van de Eerste Wereldoorlog te delven, is zelf bijgezet in de familietombe te Buchlau.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s