022 Paul von Hindenburg en het straatje om (zondag 22 november 1914)

 

 

Wat doet u in tijden van spanning?’, moet Paul von Hindenburg ooit zijn gevraagd. Zijn antwoord: ‘Dan fluit ik.’ Waarna de vragensteller opmerkte dat hij Hindenburg nog nooit had horen fluiten. ‘Dat heb ik ook nog nooit gedaan’, liet die daarop weer weten.

 

Voilà, de karikatuur van de Pruisische oorlogsheld uit de Eerste Wereldoorlog, Paul Ludwig Hans von Beneckendorff und von Hindenburg. Rots in de Duitse branding. Onverstoorbaar. Zelfbewust. Getuige de talloze straten en pleinen die in het hedendaagse Duitsland zijn naam nog dragen, is die reputatie behoorlijk slijtvast gebleken. Wat zijn curriculum vitae nadien nog te zien mag hebben gegeven, Hindenburg is de Held van Tannenberg gebleven – het icoon van Duitse waarden als Ordnung en Kampfgeist.

 

Ook bij iemand als David Lloyd George, Brits premier in de tweede helft van de Grote Oorlog, kon Hindenburg op respect rekenen. Als hij in het decennium na de Eerste Wereldoorlog gekozen wordt tot president van de Weimar Republiek, kan Lloyd George dat best begrijpen. Hindenburg is immers een ‘very sensible old man’. Voor de historicus en tijdgenoot Hans Delbrück was Hindenburg eerder een ‘grote oude nul’.

 

Delbrück velde dat vernietigend oordeel nog voor Hindenburg het als president in januari 1933 bestond om Adolf  Hitler tot rijkskanselier van de Weimar Republiek te benoemen. Aanvankelijk had hij weinig opgehad met de leider van de NSDAP. ‘Böhmischer Gefreite’ placht hij te midden van intimi Hitler te noemen: ‘Boheemse korporaal’. Historisch foutje van de veldmaarschalk. Hij verwarde het Oostenrijkse Braunau, geboorteplaats van Hitler, met het Boheemse Braunau.

 

Juni 1919 ziet Hindenburg er ook niet florissant uit. Het verslagen Duitsland krijgt zijn vredesvoorwaarden gedicteerd. President van de nieuwe republiek is de sociaal-democraat Friedrich Ebert. Die belt Hindenburg  om te vragen wat hij ervan vindt. Hindenburg laat het antwoord over aan zijn opvolger, Wilhelm Groener. ‘Jij kent het wel. Ik ga een eindje lopen’, zegt hij tegen hem. Groener vertelt Ebert dat er weinig anders op zit dan te tekenen, want het Duitse leger kan zich geen hervatting van de oorlog permitteren. Als Hindenburg terugkeert van zijn wandeling en hoort hoe Groener heeft gehandeld, legt hij een arm op diens schouder. ‘U hebt een grote verantwoordelijkheid op u genomen’, zegt hij erbij.

 

Oktober 1918. Wilhelm II ontvangt de legertop, Hindenburg en zijn rechterhand Erich Ludendorff . Het offensief aan het westelijke front is op een grote deceptie uitgelopen. De keizer geeft Ludendorff te verstaan dat zijn dagen geteld zijn. Maar tegen Hindenburg zegt hij: ‘Und Sie bleiben.’ Waarop Hindenburg beleefd het hoofd buigt, tot ontsteltenis van Ludendorff, die solidariteit van zijn oude kompaan in de strijd had verwacht. Hindenburg een rots in de branding? Mwah.

 

***

 

Hij wordt in 1847 geboren als telg van een Oost-Pruisisch, adellijk geslacht. Zijn vader is officier en voor de jonge Paul ligt geen andere toekomst dan een militaire open. ‘Een kwestie van overlevering’, zal hij in zijn memoires opmerken. In 1866 maakt hij actief de oorlog mee van de Pruisen tegen de Oostenrijkers. Hij komt er met een hoofdwond goed vanaf. In 1871 is hij er in de Spiegelzaal van Versailles bij als het Duitse keizerrijk wordt uitgeroepen. In 1888 wordt hij uitverkoren om als officier de wake te houden bij het opgebaarde lijk van keizer Wilhelm I. En in 1911 is hij 64 jaar, een mooie leeftijd om met pensioen te gaan.

 

Maar het historisch leven van Paul von Hindenburg moet dan nog beginnen. Als in 1914 de Duitsers in het eigen Oost-Pruisen onder Russische druk komen te staan, wordt een beroep op de oude generaal Von Hindenburg gedaan. Samen met zijn energieke adjudant Erich Ludendorff boekt hij een eclatante overwinning in de Slag bij Tannenberg, die door Hindenburg zelf zo is gedoopt. In 1410 heeft bij Tannenberg een Duits leger moeten buigen voor een Poolse koning. Die schande heeft Hindenburg nu uitgewist.

 

Als Hindenburg na de oorlog zijn memoires publiceert, verraadt een passage uit september 1914 ’s mans wereldbeeld. Hij beschrijft hoe tijdens een rit door Poolse landstreken verheven gedachten in hem opkomen. Dat Germaanse stammen hier de cultuur een dienst bewezen hebben. Dat men wel kan merken dat de mensen hier leven naar het categorisch imperatief van Immanuel Kant, Oost-Pruisisch filosoof. Dat hier eenvoudige, trouwe en bedachtzame mensen wonen. Verderop, in het Russisch deel van Polen, valt Hindenburg vooral de modder op. Maar ook de mensen zelf lopen er over van smerigheid, noteert hij. De beschaving valt, voor een man als Hindenburg, samen met Pruisen.

 

Hindenburg en Ludendorff zullen samen nog lang in het noordelijk deel van het oostelijk front vertoeven. Het zijn tegengestelde types, die elkaar de oorlog lang wonderlijk goed aanvullen. Hindenburg, de bedaarde aristocraat. Ludendorff, de onstuimige burgergeneraal. Hindenburg, de hoeder van oude Pruisische waarden. Ludendorff, de carrièrejager zonder scrupules. Samen hebben ze het daar in het oosten niet begrepen op opperbevelhebber Falkenhayn, die meer oog heeft voor het westelijk front en de meer zuidelijk gelegen slagvelden in het oosten, waar de Oostenrijkers steun van de Duitsers kunnen gebruiken.

 

In augustus 1916 grijpen Hindenburg en Ludendorff hun kans. De twee nemen de Oberste Heeresleitung over van Falkenhayn. In het westen komen ze tot een drastisch besluit: ze geven grondgebied op voor een beter te verdedigen frontlijn. Verschroeide aarde laten ze op de terugtocht in Noord-Frankrijk achter zich. Het Duitse leger hergroepeert zich in een nieuw stelsel van loopgraven en betonnen bunkers, die de Hindenburglinie genoemd gaat worden.

 

Maar het blijft niet bij een herschikking van het slagveld. In politiek opzicht trekt het leger praktisch alle macht naar zich toe. Duitsland gaat op een dictatoriaal geleide staat lijken met, in de woorden van de schrijver Sebastian Haffner, als wérkelijke keizer Paul von Hindenburg en als wérkelijke kanselier Erich Ludendorff. Die laatste heeft wel de meeste touwtjes in handen. De onverminderd populaire Hindenburg is vooral het boegbeeld.

 

In het jaar 1916 ziet het Hindenburg Programm ook het licht. Het is een duchtige poging om de Duitse economie naar de oorlog te modelleren. Mannen, maar ook vrouwen, worden verplicht in de oorlogsindustrie mee te draaien. Bedrijven die de oorlog niet dienen, gaan op slot. Via een in het leven geroepen Kriegsamt dicteert het leger voortaan de productie. Het is geen onverdeeld succes. De economische praktijk blijkt te weerbarstig voor sturing door generaals.

 

Het tweemanschap Hindenburg-Ludendorff heeft nog de hand in het heenzenden van kanselier Von Bethmann Hollweg, die veel te soft is naar hun zin. En in 1918, als het front in het oosten na de revolutie in Rusland is opgedoekt, gaat de Oberste Heeresleitung in het westen vol in de aanval. Winnen ze deze oorlog niet, dan is het in elk geval zaak om een goede basis voor een volgende te leggen. De Romeinen hadden immers ook meer dan één Punische oorlog nodig om Carthago eronder te krijgen.

 

Ze komen ver, maar 8 augustus 1918 wordt de ‘zwartste dag in Duitslands geschiedenis’, aldus Erich Ludendorff, die geestelijk ook instort onder de militaire tegenslag. Hindenburg zal noteren in zijn memoires: ‘De neerslachtigheid en de teleurstelling dat ondanks alle overwinningen de oorlog voor ons maar niet wil eindigen, hebben ook vele van onze dappere soldaten aangetast.’

 

In 1919 al is hij de prominentste verbreider van de Dolkstootlegende. Duitsland heeft niet verloren omdat de ander sterker was, maar omdat het thuis in de rug aangevallen is door linkse revolutionairen. De jaren twintig breken aan en de broze Weimar Republiek heeft dringend behoefte aan een grote verzoener; iemand die als een pater familias boven de partijen kan staan. De blik gaat uit naar Paul von Hindenburg. In 1925 wordt de oude krijger door het volk gekozen als zijn president. Gaandeweg zal hij meer en meer de oren naar zijn rechtse vrienden laten hangen. Het door sociaal-democraten gedomineerde parlement rangeert hij op een zijspoor. In 1932 wordt Hindenburg, in zijn 85e levensjaar, opnieuw gekozen voor een zevenjarige termijn. Maar dat blijkt al te optimistisch. Hindenburg sterft in 1934 in een Duitsland waarvan een ander inmiddels de Führer is. Hoe de held van Tannenberg eindigde als de ceremoniemeester van Adolf Hitler: het is hoe dan ook een treurig verhaal.

 

***

 

We schrijven 1927 als Time verslag doet van een glorieus evenement: ‘Rechtop en statig, arriveerde president generaal-veldmaarschalk Paul Ludwig Hans von Beneckendorff und von Hindenburg in Tannenberg, Oost-Pruisen, om een oorlogsmonument te onthullen voor de soldaten die vielen in de historische Slag bij Tannenberg. Meer dan honderdduizend mensen waren bijeen om getuige van de ceremonie te zijn. Veteranen stonden zes mijl lang opgesteld om hun oude militaire chef eer te betonen. Sommigen waren gekleed in het veldgrijs, anderen schitterden met hun gepluimde helmen en met goud afgezette uniformen uit keizerlijke tijden. Verzameld ook waren de hoogste autoriteiten, van kanselier Wilhelm Marx en verscheidene van zijn kabinetsleden tot maarschalk Von Mackensen en de generaals Von François en Von Ludendorff. Gekleed in het maarschalksuniform, met de staf in zijn linkerhand, schreed de oude Hindenburg, bijna tachtig, door de juichende massa, af en toe halt houdend om een paar woorden te zeggen tegen zijn voormalige wapenbroeders.’

 

Wat heeft Hindenburg die dag gezegd tegen de oude kameraden. Het volgende: ‘Het verwijt dat Duitsland schuldig is aan de grootste van alle oorlogen, verwerpen wij, het Duitse volk, in alle toonaarden. Niet na-ijver, haat, of lust in veroveringen noopten ons naar de wapens te grijpen. Oorlog was onze laatste toevlucht en het plengen van de grootste offers door ons hele volk het laatste middel om ons prestige hoog te houden tegenover een menigte aan vijanden. Met een rein hart marcheerden we om het Vaderland te verdedigen en met reine handen hanteerden we het zwaard. Duitsland is altijd bereid om dat voor onpartijdige rechters te bewijzen.’

 

Wie die woorden op zich laat inwerken, ziet het vervolg op zich afkomen. Het Duitsland van Paul von Hindenburg kon simpelweg niet tegen zijn verlies. Duitsland ging nieuwe rampspoed tegemoet. Het zou uiteindelijk vergaan als de zeppelin die de nazi’s naar Hindenburg hadden vernoemd en die in 1937 bij New Jersey brandend ter aarde stortte.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s