026 Alfred Anderson en de oorlog zonder scheidsrechter (zondag 20 december 1914)

Alfred Anderson

Alfred Anderson

Hij was de laatste die nog kon getuigen van het kerstbestand van 1914. De laatste die de Duitsers had horen roepen ‘Merry Christmas. We not shoot, you not shoot’. Maar voor een potje voetbal in het niemandsland was Alfred Anderson te moe geweest. En een onbekommerde kerst zat er zijn 109 jaar lange leven niet meer in. Want: ‘Ik denk met Kerstmis aan al mijn vrienden die thuis niet hebben gehaald.’

De oorlog zonder scheidsrechter

In het pikkedonker van de Grote Oorlog heeft even een vlammetje geflakkerd. De generaals aan beide zijden kwamen het de kerst van 1914 snel uitblazen. Mannen die uit hun loopgraven klommen om samen een sigaretje te roken of  een partijtje te voetballen: daar was de oorlog niet om begonnen.

Als de Schot Alfred Anderson in 2005 sterft op 109-jarige leeftijd, is er niemand meer die van het kerstbestand van 1914 kan getuigen. Niemand meer die de Duitsers  nog ‘Stille Nacht, Heilige Nacht’ had horen zingen. En die hen had horen roepen: ‘Merry Christmas! We not shoot, you not shoot!

Even geen kogels die floten. Geen machinegeweren die ratelden. Geen jongens ook die om hun moeder riepen, voordat ze voor hun vaderland stierven. ‘Het was een spookachtige stilte’, zou Anderson op z’n oude dag vertellen. ‘Alle explosies stopten. We stonden stil en dachten aan onze maten die gesneuveld waren en aan onze families thuis. We hadden twee maanden geweerschoten gehoord, soms Duitse stemmen, maar nu was het overal stil.’

Voor het vallen van de bladeren zouden ze thuis zijn. Of toch ten minste voor de kerst. Dat was ze beloofd. Daar hadden ze in geloofd. Maar nu was het kerst en konden ze hun kerstgratificatie uitpakken in een loopgraaf, waarin de modder hard als beton was geworden. Het was een koude kerst. De Duitse keizer had een meerschuimen pijp voor zijn soldaten gestuurd en een doos sigaren voor zijn officieren. Voor de Britten was er een koperen doosje met daarin een pijp, een aansteker, sigaretten en tabak. Voor de niet-rokers waren er doosjes met zuurtjes, een verzilverde potlood in de vorm van een kogel en een khaki schrijfmapje. Maar het belangrijkste in beide doosjes was toch wel de foto van prinses Mary en haar beste wensen voor het nieuwe, zegerijke jaar.

Op dat doosje prijkte ook de beeltenis van Mary en daar dan weer boven de twee woorden waarvoor al die jongens kou aan het lijden waren: ‘Imperium Brittannicum’. Mary was de 17-jarige dochter van koning George V. Het moet haar eigen idee zijn geweest om onder het volk een inzameling voor een nationaal kerstgeschenk aan de troepen te houden. Het werd een doorslaand succes, al lukte het niet om elke soldaat zijn Princess Mary Box te bezorgen. Na de kerst van 1914 werd de productie ervan dus voortgezet, al ging de kwaliteit van het doosje wel achteruit. De munitiefabrieken hadden het koper namelijk nodig. Een partij die in de Verenigde Staten was besteld ging bovendien in mei 1915 met de Lusitania ten onder. Alfred Anderson heeft zijn Princess Mary Box zijn leven lang gekoesterd als een kleinood. In de zijne zaten sigaretten, maar omdat hij niet rookte heeft Alfred ze weggegeven. Zo kon hij in zijn doosje het Nieuwe Testament bewaren dat ie van zijn moeder had gekregen.

Als geen andere episode heeft het kerstbestand van 1914 zich geleend voor mythevorming. Bij een film als ‘Merry Christmas’ uit 2005 is het moeilijk om de ogen droog te houden. Het kerstbestand wordt in de film versneden met de romance tussen een Duitse operazanger en zijn Deense diva. Alfred Anderson zal daar zeker geen weet van hebben gehad

Het relaas van gunner Herbert Smith is geloofwaardiger: ‘Op kerstavond was er een pauze in de gevechten, geen vuur meer na zes uur ’s avonds. De Duitsers hadden een kerstboom in hun loopgraven en Chinese lantaarns over de volle lengte ervan. Te langen leste begonnen de Duitsers te roepen: ‘Kom hier, ik wil met je praten’. Onze chaps wisten niet hoe ze hiermee om moesten gaan, maar een van de gekken die bij het regiment hoorde, klom uit de loopgraaf en begon naar de Duitse linies te lopen. Een Duitser ontmoette hem halverwege en ze schudden handen en waren aardig voor elkaar. Een tijdje later kwam de gek terug en vertelde de anderen honderduit. Meer van hen gingen op hun beurt de Duitsers bezoeken. De officier van dienst stond niet toe dat er meer dan drie tegelijk gingen. Ik ging zelf op Eerste Kerstdag en ruilde wat sigaretten voor sigaren en het spel duurde van kerstavond tot Tweede Kerstdag middernacht zonder een enkel schot. De Duitser die ik ontmoette was een ober in Londen geweest en sprak onze taal een beetje. Hij zei dat ze niet wilden vechten en ik denk dat hij de waarheid sprak.’

Luitenant Johannes Niemann, van het 133e Koninklijke Saksische Regiment, heeft zijn kerstbestand zo verwoord: ,,Ik greep mijn verrekijker en voorzichtig spiedend over de borstwering zag ik het ongelooflijke beeld van onze soldaten die sigaretten, schnaps en chocolade ruilden met de vijand. Later verscheen een Schotse soldaat met een voetbal, die uit het niets leek te komen, en een paar minuten later was een echte voetbalwedstrijd gaande. De Schotten markeerden hun doel met hun vreemde hoofddeksels en wij deden hetzelfde met die van ons. Het was allesbehalve makkelijk om op de bevroren grond te spelen, maar we gingen door, terwijl we ons strikt aan de spelregels hielden, ondanks het feit dat het maar een uur duurde en we geen scheidsrechter hadden. Een flink aantal passes misten doel, maar al de amateurvoetballers, hoewel ze erg moe moesten zijn, speelden met groot enthousiasme.’ Niemann verhaalt nog over de ontzetting die zich van hen meester maakte toen ze zagen dat de Schotten niets onder hun kilt droegen en dat het hun officier was die na een uur beval er een eind aan te maken. De eindstand, volgens Niemann, was ‘drie voor Fritz en twee voor Tommy’.

Vrienden voor een dag waren ze geweest. Een dag waarop ze samen voetbalden, samen dronken, samen rookten, samen treurden ook om de doden die in het niemandsland aan het wegrotten waren. Er is het verhaal van een begrafenis, waarop Duitsers en Britten samen psalm 23 baden: ‘The Lord is my Shepherd.’ ‘Der Herr ist mein Hirte’. Op sommige plaatsen was het bestand ontstaan uit de wederzijdse behoefte om de doden te begraven. Pas na het vervullen van die droeve plicht, was er tijd voor verbroedering en gezelligheid.

Het kerstbestand van 1914 verspreidde zich over grote stukken van het bijna 700 kilometer lange front in het westen. Spontaan. De paus had enkele weken eerder wel tot een kerstbestand opgeroepen, maar achter de kortstondige vrede zat geen enkele regie. Niemand die van tevoren bedacht had dat een Duitse kapper een Britse officier ging knippen in het niemandsland. Er kwam geen impresario kijken bij het showtje dat werd weggegeven door een Duitse goochelaar, die voor de oorlog nog in de music halls van Londen had gewerkt. Op een paar plaatsen bleef het tot aan de jaarwisseling rustig, maar over het algemeen ging de oorlog meteen na Kerstmis weer door – zo was het op verschillende plaatsen ook afgesproken. Ook de modder ontdooide trouwens.

De generaals hebben lessen getrokken uit het kerstbestand. Het had even geduurd voor ze in hun kastelen achter het front weet kregen van de schandalige verbroedering tussen hun soldaten en die van de vijand. In volgende jaren gingen ze de strijd voor de Kerst opvoeren om nieuwe vriendschappelijkheden voor te zijn. Een geregelde wisseling van de wacht voorkwam ook dat er contact kon ontstaan met de tegenvoeters voorbij het niemandsland.

Het kerstbestand van 1914 – waarvoor de Fransen op hun eigen bodem lang niet zo warm liepen als de Britten – heeft zich in die omvang niet herhaald in de Grote Oorlog. Misschien dat in later jaren de berg aan lijken te hoog was geworden om op de top ervan elkaar nog de hand te kunnen schudden. In 1914 waren er ook al soldaten geweest die schande spraken van de verbroedering en in de loopgraaf de wacht hielden terwijl hun kameraden een potje voetbalden. Een van die diehards was Adolf Hitler.

Een historicus als David Stevenson plaatst de Christmas Truce van 1914 in een context van militaire ongehoorzaamheid’ Stevenson betoogt dat stilzwijgende bestanden langs het westelijk front schering en inslag waren. Niet vaker vuren dan strikt nodig, gebieden ontzien waar de vijand zijn gewonden afvoerde of zijn voorraden aanvoerde, het ontbijt aan de andere kant niet verstoren met kanongebulder, expres te hoog mikken: dat alles moet op een aanzienlijke schaal zijn voorgekomen. En als een bataljon ‘over the top’ moest, was de chaos zo groot dat soldaten zich makkelijk aan commando’s konden onttrekken. ‘Een regering en het opperbevel creëerde de omstandigheden waaronder duizend soldaten met genadeloos wapentuig gedwongen werden om te doden en te verminken’, schrijft Stevenson. ‘Maar de snelheid en de schaal van de slachting konden zij niet bepalen.’

***

Alfred Anderson heeft zich aan het partijtje voetbal onttrokken. ‘We hadden geen enkele energie over om te voetballen, we waren uitgeput van de gevechten, van het leven in de loopgraven.’ En dit komt ook van Alfred: ‘We shouted ‘merry Christmas’, even though nobody felt merry’  De stilte eindigde vroeg in de middag en het doden begon van voren af aan. Het was een korte godsvrede in een verschrikkelijke oorlog.’

In 1916 was de oorlog voor Alfred Anderson voorbij. Door granaatscherven kwam hij aan zijn Blighty wound, dat waar alle soldaten op hoopten en sommigen zichzelf ook trachtten te bezorgen: een verwonding die ernstig genoeg om was om terug naar huis te mogen. ‘Blighty’, een woord dat uit het Hindoestaans kwam, betekende zoveel als ‘home sweet home’. Toen hij thuis herstelde, bezocht Alfred Anderson de familie van een kameraad die naast hem in de loopgraven gesneuveld was. Ze lieten hem niet binnen. Vragend naar het waarom, was het antwoord: ‘Because you’re here and he’s not.’ Dat lag in de lijn van het soldatenliedje dat de zinloosheid van de Grote Oorlog op briljante wijze verwoordde: ‘We’re here, because we’re here, because we’re here…

Het schuldgevoel is aan Alfred Anderson blijven knagen. Vlak voor zijn dood vertelde hij een journalist van The Times: ‘Ze keken naar me alsof ik in de modder van Frankrijk had moeten achterblijven in plaats van hun geliefde. Ik kon het ze niet kwalijk nemen, ze waren in rouw. Ik deel nog steeds hun verdriet en draag nog steeds dat schuldgevoel.’

In de Tweede Wereldoorlog diende Alfred Anderson als sergeant in de Home Guard. Hij heeft zijn diamanten huwelijksfeest mogen vieren en telde op het moment van zijn dood vier kinderen, tien kleinkinderen, achttien achterkleinkinderen en twee achterachterkleinkinderen.

Van de Fransen kreeg hij de Légion d’Honneur, maar Alfred was ook de laatste die de Mons Star droeg, de speciale medaille die was uitgereikt aan de soldaten van het Britse Expeditie Leger, the contemptible little army, die in augustus 1914 de Duitsers bij Mons zo dapper partij had gegeven.

Na zijn dood schonken Alfreds kinderen een borstbeeld van dad aan het museum van de Black Watch, het legeronderdeel waarvoor hij diende. Kerstmis 1914 is Alfred Anderson nooit vergeten, maar een vrolijk verhaal is het voor hem nooit geworden. ‘Ik denk met Kerstmis aan al mijn vrienden die thuis niet hebben gehaald. Maar het is te triest om er te vaak aan te denken. Veel te triest.’

Advertisements

One thought on “026 Alfred Anderson en de oorlog zonder scheidsrechter (zondag 20 december 1914)

  1. Hallo,
    Ik vind het persoonlijk heel erg jammer dat je niet de podcast over het kerstbestand kan luisteren. En andere oude podcast. Deze podcast zijn namelijk heel waardevol om de jeugd, een goed beeld te geven over de wo1. En vooral niet veel, die een goed beeld kunnen schetsen. Er is niet zoveel informatie over. En daarom is het belangrijk dat deze podcasts weer gratis te beluisteren zijn. Het kan ook mensen helpen met hun studie/leer en maakwerk. En misschien krijgen ze meer intresse in specifieke onderwerpen als deze het kerstbestand 1914,
    Alvast bedankt
    Michelle

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s