030 Samuel Smith en de dood van boven (zondag 17 januari 1915)

Samuel Smith

Samuel Smith

Hij vroeg zich af wat dat voor kabaal was, verliet zijn werkplaats en werd op straat het eerste slachtoffer van een luchtaanval op Groot-Brittannie. Sam Smith is zijn naam, maar je vindt de schoenmaker niet terug in naslagwerken of op monumentjes. Anoniem slachtoffer van een Zeppelin, die boven Great Yarmouth zijn bommetjes lieten vallen om daarna weer rustig terug te zeilen naar Duitsland. The First Blitz, zogezegd.

Op de avond van 19 januari 1915 gaat de 53-jarige schoenmaker Samuel Smith op straat kijken wat er aan de hand is. Harde knallen hebben ‘m zijn werkplaats uitgelokt. Het zijn explosies van primitieve bommen die vanuit de Duitse zeppelin L-3 zijn uitgestrooid over de woonplaats van Samuel Smith, Great Yarmouth, een kuststadje met een marinebasis in het Engelse graafschap Norfolk. Als een van die bommen een huis raakt, wordt Samuel Smith getroffen door shrapnel, granaatscherven. Hij sterft ter plekke. Smith en drie andere burgers zijn die dag de allereerste Britse slachtoffers van een luchtaanval.

Samuel Smith staat aan het begin van misschien wel het gruwelijkste onderdeel van de twintigste-eeuwse oorlog: het demoraliseren van de vijand door het bombarderen van zijn burgers. Rotterdam, Warschau, Londen, Dresden en natuurlijk ook Hiroshima en Nagasaki zullen in de Tweede Wereldoorlog kennis maken met dat meedogenloze strijdmiddel, al heeft Coventry in het hart van Engeland zijn naam geleend aan het Duitse werkwoord voor het platgooien van complete woonwijken: coventrieren. ‘The Blitz’, zo zijn Engelsen de bommenregens in nachtelijke uren gaan noemen. ‘The Blitz’, het woord staat voor de volstrekte willekeur van het noodlot.

Samuel Smith, die zijn moeder onderhield en de twee weeskinderen die zij in huis had genomen, moet niet geweten hebben wat hem die avond overkwam. De Engelsen waren totaal onvoorbereid op luchtaanvallen. Er gingen geen sirenes af. Geen luchtafweer dat naar boven mikte. Geen vliegtuigen die op de bommenwerpers afstormden. Nooit eerder was de dood van boven gekomen.

Hans Fritz, de kapitein van de vijftienkoppige bemanning van de L3 zeppelin, kon tien minuten lang zijn explosieve lading overboord mikken. Om elf uur ’s ochtends was hij samen met de L4 opgestegen vanaf thuisbasis Fuhlsbüttel, bij Hamburg. Half twee ’s middags waren de twee luchtschepen waargenomen boven de Nederlandse kust, waarna de L3 om vijf voor half negen ’s avonds – Engelse tijd – aan zijn missie van terreur boven Great Yarmouth begon. Enigszins lukraak, want navigatie stelde in die dagen nog weinig voor.

De L4 was naar het noorden afgebogen, om zich boven King’s Lynn, nog altijd Norfolk, van zijn bommen te ontdoen. De vier doden van die dag hebben de twee luchtschepen gelijkelijk verdeeld. Rustig dreven ze daarna terug naar Duitsland. De volgende ochtend konden Fritz en zijn mannen weer uitstappen in Fuhlsbüttel. Maar heel lang hebben ze niet van hun vrijheid kunnen genieten. Als de L3 op 17 februari 1915 terugkeert van een nieuwe aanval op Engeland, krijgt het schip boven Denemarken met motorproblemen te kampen. Een noodlanding op Deense bodem volgt. De bemanning redt het vege lijf. Volgens opdracht vernietigt kapitein Hans Fritz zijn vertrouwelijke documenten om daarna ook het gehavende schip in brand te steken. De rest van de oorlog worden hij en zijn mannen door het neutraal gebleven Denemarken geïnterneerd.

Great Yarmouth en King’s Lynn mochten in Engeland dan de primeur van een zeppelinaanval hebben doorstaan, voor het eerst was het niet dat luchtschip een militaire taak uitvoerde. Al op 6 augustus 1914 – de oorlog is dan twee dagen oud – neemt een zeppelin deel aan de aanval op de Luikse fortengordel. De Belgische verdedigers weten het luchtschip onder vuur te nemen. De Z-6 weet zich nog wel uit de voeten te maken, maar eenmaal op de grond is het luchtschip een total loss. Ook Antwerpen wordt doelwit van een zeppelinraid. Eind augustus raakt een projectiel vanuit een zeppelin een hospitaal. Twaalf mensen komen om.

Wat zou de hoogbejaarde graaf Ferdinand von Zeppelin ervan gevonden hebben dat zijn uitvinding een nieuw leven als ‘luchtmoordtuig’ had gekregen? De eerste drie jaren van de Eerste Wereldoorlog maakte Von Zeppelin nog mee. Een longontsteking velde de graaf in 1917. Hij had in de oorlog van 1870-1871 gezien hoe de Fransen voor waarneming en communicatie van luchtballons gebruik maakten. Sommigen hadden Parijs ook weten te ontkomen in het mandje onder zo’n luchtballon. Het zette Von Zeppelin aan het peinzen. En in 1895 was hij zover om patent te verkrijgen voor een luchtschip dat zijn naam ging dragen.

Het bijzondere was het ‘stijve’ karakter ervan. Een zeppelin bestaat uit een lichtgewicht, aluminium skelet dat niet uitzet, maar een aantal met gas gevulde zakken bevat. Eronder hangen de gondels en motoren met propellers. De ontwikkeling van het luchtschip ging met tal van ontwerpfouten gepaard. De militairen namen er ook hun tijd voor om het strategisch nut van luchtschepen in te zien. Al heel wat pleziervluchtjes waren met zeppelins afgelegd, toen het Duitse leger er in 1911 tien van bestelde. Ze leken vooral geschikt voor verkenningsdoeleinden en het escorteren van schepen.

Ook andere landen beschikten over luchtschepen, maar die hadden niet de kwaliteit van de Duitse zeppelins. Hun grootste pleitbezorger binnen militaire kringen was Peter Strasser, commandant van de afdeling luchtschepen die onder de marine viel. Hij was ervan overtuigd dat zeppelins als bommenwerpers het verschil in de oorlog konden maken. Het was de keizer zelf die lang niet wilde weten van bombardementen op Engelse steden. Hij had immers nog familie ginds zitten. Maar die schroom zou hij, onder de indruk van geallieerde luchtaanvallen op Duitse doelen, van zich af werpen. Al in september 1914 hadden de Britten hun eerste luchtaanval ingezet. Doelwit: de zeppelinonderkomens bij Düsseldorf en Keulen.

Gaandeweg de oorlog verbeteren de Duitsers hun zeppelins. Ze worden steeds groter, sneller, aerodynamischer. Het draagvermogen neemt toe, net als de hoogte die ze kunnen klimmen, al brengt die laatste vordering haar eigen problemen mee. De ijle lucht en extreme kou vergen het uiterste van de manschappen, hoog in de gondels. Ondertussen krijgen de Britten ook steeds meer vat op de dodelijke luchtschepen. Met zoeklichten en lichtspoorkogels speuren ze de hemel af. Londen wordt afgeschermd door een ‘ring van staal’, het eerste luchtafweersysteem uit de geschiedenis. Jachtvliegtuigen gaan net zo hoog klimmen als de zeppelins. En de nieuwe incendiary bullet, een kogel die pas ontvlamt nadat hij doel heeft getroffen, blijkt fataal voor de majestueuze sigaren vol met waterstofgas.

De zeppelinbemanning is niet te benijden. Parachutes mogen ze niet meevoeren: te veel gewicht. Dus weten ze dat ze op enig moment voor de keus kunnen komen te staan: overboord springen of levend verbranden. Toen de meest beruchte zeppelincommandant, Heinrich Mathy, dat dilemma kreeg voorgelegd, antwoordde hij daar pas op het moment suprême achter te zullen komen. En dat moment is ook gekomen.

Mathy is de man van de succesvolste zeppelinaanval uit de oorlog. Op 8 september 1915 betreurt Londen door toedoen van de L13 van Mathy 22 doden en anderhalf miljoen pond schade. Maar op 1 oktober 1916 ziet het er voor Mathy zelf in zijn nieuwste luchtschip, de L31, niet zo florissant uit. Zijn schip wordt boven Londen gevangen door lichtbundels, waarna tweede luitenant William Tempest omhoog klimt en er vanuit zijn jachtvliegtuig op los vuurt, net zolang tot de L31 brandt, zo zal Tempest later verklaren, ‘als een Chinese lantaarn’.

Het kan geen verrassing zijn geweest voor Mathy, de aas onder de zeppelinkapiteins. Wie verklaarde niet achtervolgd te worden door angstvisioenen van brandende luchtschepen, was een opschepper, heeft hij laten optekenen. Wat moet dat voor spanning zijn geweest, om hoog in de lucht, waar het ijselijk koud en doodstil was, voor dat ene moment te vrezen – het moment waarop een vijandelijke piloot hoog in de lucht langszij kwam. Mathy heeft op dat moment, oktober 1916, zijn keuze gemaakt: hij sprong boven Hertfordshire. Beroemd is de foto waarop geüniformeerde Britten kijken naar de contouren die Mathy’s lichaam in de grond hebben geslagen. Hij moet beneden nog enkele minuten geleefd hebben.

De zeppelin heeft dan zijn beste tijd als bommenwerper gehad, zoveel is duidelijk. Peter Strasser zal de moed echter niet opgeven en namens de marine tot in 1918 zijn nieuwste zeppelins naar het perfide Albion dirigeren. Op 5 augustus 1918 is Strasser zelf aan boord van de L70, als ook die hoog boven Norfolk uit de lucht wordt geschoten.

In de tweede helft van de oorlog zijn het vooral vliegtuigen geweest, Gotha’s, die dood en verderf gingen zaaien boven Britse steden. De bom die in 1917 in een kleuterklasje van een school aan de Upper North Street in Londen viel, heeft de diepste wond geslagen. Op een Londens monumentje kun je nog altijd de namen lezen van de achttien dode Gotha-kindjes bijeen, age five years.

Voor Samuel Smith is geen monumentje opgetrokken, al stond een documentaire in de BBC-serie Timewatch in 2007 wel bij hem stil. Samen met een achternicht en haar zoon ging een cameraploeg naar het kerkhof van Great Yarmouth, waar hun oudoom begraven lag. Tot voor kort, zo meldt de voice-over, had de familie daar niet eens weet van. Moeder en zoon bezoeken in de documentaire eerst het sobere graf van Samuel Smith en daarna de straat waar hij het leven liet.

De impact die de zeppelins op het Britse publiek hebben gehad, kan moeilijk overdreven worden. De schrik en verontwaardiging zat er bij de Britten goed in, terwijl Duitse kinderen vrolijk zongen: ‘Zeppelin, flieg, Hilf uns im Krieg, Fliege nach Engeland, Engeland wird abgebrannt, Zeppelin flieg!’

Maar misschien werd het moraal van het Britse thuisfront juist versterkt door de luchtvloot van de Duitsers, zoals in de volgende wereldoorlog de bommentapijten van Arthur ‘Bomber’ Harris op Dresden en andere Duitse steden ook een averechts effect lijken te hebben gehad. Een Brits affiche uit de Grote Oorlog toont een zeppelin boven de silhouetten van de Big Ben, de Tower Bridge en St. Paul’s Cathedral. Eronder staat de tekst: ‘Het is veel beter om kogels onder ogen te zien dan thuis door een bom te worden gedood. Kom meteen bij het leger en help een luchtaanval te stoppen. God save the King.’

Als de oorlog gedaan is, wordt het de Duitsers in Versailles verboden nog zeppelins te bouwen. Maar al in 1922 gaat de productie van zeppelins in Duitsland weer van start, met het Amerikaanse leger als klant. De beau monde laat zich in het interbellum ook luxueus vervoeren in zeppelins, totdat de Hindenburg, het grootste luchtschip ooit gebouwd, in 1937 in de Verenigde Staten verongelukt. De nazi’s zien vervolgens geen heil meer in zeppelins. Eens gevreesde moordwapen zijn ze verworden tot een historische curiositeit.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog hebben de Duitsers in totaal 159 zeppelinvluchten uitgevoerd, waarbij 557 mensen het leven hebben gelaten. Een ervan was een schoenmaker, van wie we niet veel meer weten dan dat hij zich afvroeg wat dat toch voor hels kabaal was daarbuiten.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s