136 Wilhelm von Habsburg en het geborduurde hemd (zondag 28 januari 1917)

Wilhelm von Habsburg (Vasyl Vyshyvanyi)

Zijn vader ging er met Polen vandoor, dus liet Wilhelm von Habsburg zijn oog op de Oekraïners vallen. Hij had hun Rode Prins moeten worden, maar zou roemloos sterven in een Sovjet-gevangenis te Kiev.

Het geborduurde hemd

In de Oekraïense stad die Lviv heet, maar onder Pools en Russisch juk als Lwów bekend stond, terwijl de Habsburgers het weer wat eerder in de tijd als Lemberg op lieten bloeien te midden van Duitsers, Polen, Armeniërs, Joden en Oekraïners – in een stille hoek van díe oude stad met zijn vele gedaanten ligt een speelpleintje met wat wippen en schommels: het Vasyl Vyshyvanyiplein.

Ook deze Vasyl Vyshyvanyi heeft tijdens zijn leven een naamsverandering ondergaan. Meer dan dat: geboren als een Habsburgse aartshertog, met Wilhelm als voornaam, mat hij zichzelf een nieuwe, nationale identiteit aan. Het was als puber dat Wilhelm von Habsburg het plan opvatte om koning te worden van een volk zonder land. Hij ging de eerste onder de Oekraïners worden – en zelfs die naam moest nog veroverd worden op de heersers van het ogenblik. De Russen hielden de Oekraïners immers voor Klein-Russen, terwijl de Oostenrijkers ze als Roethenen adresseerden.

De Amerikaanse historicus Timothy Snyder greep in 2008 het vergeten personage van Wilhelm von Habsburg aan om het verhaal van het ontluikende nationalisme in Oost-Europa te vertellen. Zijn fascinerend boek, ‘De Rode Prins’, eindigt op een zomerse middag op het Vasyl Vyshyvanyiplein. Geen van de grootmoeders op het bankje heeft ooit gehoord van de man op wiens pleintje hun kleinkinderen spelen. Snyder praat ze dus maar even bij over Wilhelm, die hun prins Vasyl had moeten worden.

Het is een lang verhaal, dat in 1948 eindigt in een gevangenis in Kiev. Sovjetagenten hebben Wilhelm erin gestopt na hem uit Wenen ontvoerd te hebben. Voor Franse en Britse inlichtingendiensten zou hij gespioneerd hebben. Wilhelm sterft in zijn cel aan tuberculose, zes dagen na zijn veroordeling tot 25 jaar. De oma’s mogen ook nog weten dat Wilhelm in de Tweede Wereldoorlog een rol heeft gespeeld in het verzet tegen de nazi’s, maar dat hij daarvóór in Hitler juist een bondgenoot had gezien om samen zijn Oekraïne van bolsjewieken te zuiveren. Opportunistisch, impulsief, samenzweerderig: het is allemaal op Wilhelm van toepassing. En dan omvat zijn levensloop nog heel wat Parijse braspartijen. Hij hield het met tal van mannen en mocht graag in vrouwenkleren door rosse buurten zwerven. Mooie playboy om een speelplek naar te vernoemen, moeten de grootmoeders van het Vasyl Vyshyvanyiplein gedacht hebben.

***

Honderd jaar geleden nog een fata morgana, is Oekraïne vandaag de dag met zijn 46 miljoen inwoners het grootste van alle landen die geheel binnen de grenzen van Europa liggen. Het ontworstelde zich in 1991 aan de Sovjet-Unie en ging na de Oranjerevolutie van 2004 zijn blik nadrukkelijk op het westen richten. De droom van Wilhelm von Habsburg mocht dan in een nachtmerrie zijn uitgemond, zijn uitverkoren volk leek zichzelf een toekomst verworven te hebben. Het moest daarvoor wel eerst aan de keizerrijken van Oostenrijk en Rusland ontstijgen om vervolgens de totalitaire stormen van fascisme en communisme te doorstaan.

‘Stalin heerste een kwarteeuw. Hitler maar een achtste. De Habsburgers heersten al honderden jaren.’ Ziedaar het perspectief waarin Snyder zijn verhaal plaatst. In het rijk van de onsterfelijk lijkende keizer Franz Joseph was de status quo tot norm verheven. Wat hadden de Habsburgers eigenlijk te duchten? De tijd stond aan hun kant. Her en der in hun uitgestrekte rijk tamboereerden nationalisten sinds het midden van de negentiende eeuw op hun eigen taal en cultuur, die ook bestuurlijk vertaald zouden moeten worden. Maar met dergelijke nieuwlichterij ging de keizer wel komaf maken; niet door keiharde repressie, maar door de oude adel her en der in de ‘kroonlanden’ in het bestuursapparaat op te nemen. Dat weloverwogen beleid van nationale concessies kan ook voor tolerantie worden gehouden.

Had men in de Weense Hofburg niet voor hetere vuren gestaan? De Renaissance en de Reformatie, de Franse Revolutie en Napoleon, de ontbinding van het Heilige Roomse Rijk – dat alles had de Habsburgse dynastie niet wezenlijk kunnen raken. Akkoord, voorbij was de tijd van Karel V, in wiens wereldrijk de zon nooit onderging. De Habsburgers keken allang niet meer uit op de Atlantische Oceaan. Koloniën had de Dubbelmonarchie van Oostenrijk-Hongarije niet. In 1866 had een voorheen ondergeschikt koninkrijk, Pruisen, op het slagveld duidelijk gemaakt dat niet langer Wenen, maar Berlijn het centrum van de Duitstalige wereld vormde. En ook in het zuiden had zo’n nieuwkomer onder de naties, Italië, het oude keizerrijk durven belagen.

Maar in het hart van Europa bood het Huis van Habsburg nog altijd onderdak aan een schare volkeren. Sommige konden zich het eigen, roemruchte verleden amper nog herinneren. Andere hadden sowieso niets aan nationale trots om op terug te kijken. Tot de eerste groep behoorden de Polen, tot de tweede de Oekraïners. In het kroonland Galicië, dat een grote mate van autonomie bezat, overlapten de twee bevolkingsgroepen elkaar. Het waren echter de Polen die er van de Oostenrijkers de boventoon mochten voeren. Hoewel in Oost-Galicië de Oekraïners in de meerderheid waren, werd op 25 van de 31 gymnasia in het Pools onderwezen tegen 4 met het Oekraïens als voertaal.

Naar een landgoed in dit Poolse Galicië verhuist de Habsburgse aartshertog Karl Stephan met zijn kroostrijk gezin in het eerste decennium van de nieuwe eeuw. Hij is getrouwd met Maria Theresia, óók een Habsburgse, verdreven uit de Italiaanse erflanden van haar grootvaders. Hun jongste kind is Wilhelm en volgens Timothy Snyder moet de verhuizing de jongen tegengestaan hebben. Zijn jeugdjaren bracht hij door op een paradijselijk eiland, Losinj, dat nu onder Kroatië valt. Zijn vader gaf er als admiraal leiding aan de marine van Oostenrijk-Hongarije – een betrekking met weinig perspectief. In het besef dat de keizerlijke en koninklijke vloot het met slechts één vaargeul moet doen, de Adriatische Zee, heeft Karl Stephan besloten het over een andere boeg te gooien. Vanuit een ander landgoed van hem, Zywiec in Galicië, gaat hij bouwen aan een toekomst als koning van Polen, loyaal aan de Habsburgse keizer welteverstaan.

Terwijl op de Balkan twee oorlogen woeden tussen druistige naties die nog maar net op hun eigen benen staan, gaat Karl Stephan in naam van Habsburg pogen het Poolse nationalisme in goede banen te leiden. Hij verklaart zich één met de Polen en voegt de daad bij het woord door twee van zijn dochters – beneden hun stand – uit te huwelijk aan Poolse edellieden. De dochters verspelen daarmee voor hun nageslacht de ‘keizerlijke en koninklijke’ rechten om ooit nog over het Habsburgse rijk te heersen, maar dat deert Karl Stephan niet. De keizer zelf is ook niet ongelukkig met de Poolse vrijages van zijn verre neef. De Poolse onderdanen van de tsaar van Rusland en de keizer van Duitsland mogen weten dat het in Oostenrijk-Hongarije tenminste goed toeven is.

De jonge Wilhelm, toch al onderaan de ladder geboren, ziet ondertussen met lede ogen aan hoe twee vreemde zwagers zijn kansen op een vooraanstaande positie in het Polen van zijn vader nóg kleiner maken. Hij besluit zijn eigen plan te gaan trekken. Incognito reist de adolescent naar de Karpaten, op zoek naar het Oekraïense roversvolk. Ze blijken niet als wilden in dierenhuiden rond te lopen. De meeste Oekraïners zijn ongeletterde boeren en landarbeiders. Als hij naar Zywiec terugkeert, is het met een paar van hun liederen en hun woorden in zijn ransel. Wilhelm is op weg om ‘de Habsburgse Oekraïner’ te worden. Mocht dat zo uitkomen, dan zal hij zich ook dienstbaar aan de tientallen miljoenen Oekraïners voorbij de rijksgrens in Rusland opstellen.

***

De Eerste Wereldoorlog rolt in de eerste maand over Galicië heen. Op 3 september 1914 trekken de Russen Lemberg binnen. Wat volgt in Lwów is een politiek van onverholen russificatie, die de Grieks-katholieke Oekraïners harder treft dan de rooms-katholieke Polen. Verhaal apart vormen de Joden, die met pogroms te maken krijgen als het Russische leger in 1915 de terugtocht weer moet aanvaarden.

Wilhelm von Habsburg is pas in februari 1915 meerderjarig en gereed om aan de oorlog deel te nemen. In juni vraagt en krijgt hij het commando over een peloton in een voornamelijk Oekraïens regiment. Hij laat zich ‘Vasyl’ noemen, terwijl Poolse officieren hem voor ‘de Rode Prins’ uitmaken. Beïnvloed door het austromarxisme heeft Wilhelm, gemakkelijk in de omgang met gewone soldaten, een gevoel voor sociale rechtvaardigheid ontwikkeld. Hij behoedt zijn Oekraïners ook zoveel mogelijk voor de grillen van Poolse bureaucraten.

Als keizer Wilhelm II en keizer Franz Joseph in november 1916 het Koninkrijk Polen uitroepen, met zijn vader Karl Stephan als kandidaat voor de troon, gaat Wilhelm voor een ‘prinsdom Oekraïne’ ijveren, ondertussen ook slag leverend met tuberculose. Aan een onderhoud met de nieuwe keizer Karel I houdt Wilhelm een goed gevoel over: een Oekraïens kroonland lijkt in de maak.

Op 10 september 1917 krijgt Wilhelm in een met bloemen versierde auto een warm onthaal in Lemberg. De menigte in zijn Lviv roept enthousiast ‘Vyshyvanyi’ (‘borduursel’) als ze het Oekraïens geborduurde hemd zien dat Wilhelm onder zijn uniform draagt. Hij maakt ook kennis met Andrii Sjeptytsky, die aan het hoofd staat van de Grieks-katholieke kerk. Sjeptytsky, voorvechter van Oekraïense nationalisten, ziet het wel zitten in de jonge aartshertog en werpt zich op als zijn mentor.

De bolsjewistische revolutie in Rusland leidt er ook toe dat in januari 1918 in Kiev een onafhankelijk Oekraïne in het leven wordt geroepen. Wilhelm moet nu op zijn zaak passen. Hij krijgt het gedaan dat de hongerende Habsburgers in ruil voor graan een Oekraïense provincie gaan erkennen, terwijl de nieuwe Oekraïense Volksrepubliek door de Centrale machten tegen de bolsjewieken in bescherming wordt genomen. Eens, zo hoopt Wilhelm, zullen provincie en republiek samensmelten in één vorstendom met hem, de Rode Prins, aan het hoofd. Voorlopig voert hij een Oekraïens Legioen aan, samen met zijn mannen zwelgend in legendes over dappere kozakken die in vervlogen dagen de Poolse landadel hebben getart. Aan een rijke fantasie ontbreekt het Wilhelm in elk geval niet.

Maar zijn kansen zullen in de loop van 1918 keren. Habsburgse troepen branden Oekraïense dorpen plat omdat hun bij de ‘Broodvrede’ beloofde leveranties van graan uitblijven. Oekraïense partizanen drijven een wig tussen de aartshertog en zijn keizer. En de Duitsers, die inmiddels hun eigen stroman in de Oekraïense Volksrepubliek hebben geplaatst, hetman Pavlo Skoropadsky, beginnen in Wilhelm ook een bedreiging te zien.

Tijdens de Parijse vredesonderhandelingen komt, anders dan Polen, een zelfstandig Oekraïne niet op de agenda. De geallieerde machten zien het als een verzinsel van de verslagen vijand. Wilhelm von Habsburg is er ook niet bij in Parijs. Hij is in Oost-Galicië in een klooster ondergedoken, nadat Poolse troepen Lviv zijn binnengetrokken. Met zijn familie, de Habsburgers, is het gedaan. ‘Een eeuwigheid was voorbij’, maakt Timothy Snyder de tussenbalans in 1919 op. ‘Wilhelm was drieëntwintig jaar.’

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s